Cənubi Qafqazda son illər formalaşan geosiyasi dinamika regionun gələcək təhlükəsizlik arxitekturasını tamamilə yenidən müəyyənləşdirir. Azərbaycanın yaratdığı yeni reallıqlar və postmünaqişə mərhələsində formalaşdırdığı status-kvo təkcə regional deyil, həm də Avrasiya məkanında uzunmüddətli sülhə və əməkdaşlığa real töhfələr verir. Bu prosesin əsas siyasi-fəlsəfi çərçivəsini isə Prezidentin köməkçisi Hikmət Hacıyevin Doha Forumundakı çıxışları aydın şəkildə ortaya qoyur.
Yeni status-kvo: Münaqişədən sülhə keçidin Azərbaycan modeli
Azərbaycanın 2020-ci ildən sonra yaratdığı yeni reallıq regionda 30 illik münaqişə dövrünə son qoyaraq sülhə əsaslanan inkişaf mərhələsini gündəmə gətirdi. Hikmət Hacıyev bu reallığı “ədalətli sülhə əsaslanan yeni status-kvo” kimi xarakterizə edərək vurğulayıb ki, regionda sabitliyin bərpası artıq geridönməz xarakter alır.
Bu yeni dönəmdə əsas məqsədə çevrilən amillər bunlardır: Dayanıqlı sülh və təhlükəsizlik modelinin qurulması; regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi; Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində etimadın möhkəmləndirilməsi; Cənubi Qafqazın qlobal rəqabət platformasından əməkdaşlıq məkanına çevrilməsi.
Bu yanaşma, Hikmət Hacıyevin sözləri ilə desək, sülhü yalnız hökumətlərarası sənəd deyil, həm də “xalqlar arasında uzunmüddətli, davamlı və geri dönməz etimad layihəsi”nə çevirməyi hədəfləyir.
“Kemp-Devid Modeli”: Vaşinqton razılaşmasına aparan yol
Hacıyev Cənubi Qafqazda mümkün tarixi sülh sazişini tez-tez “Kemp-Devid modeli” ilə müqayisə edir. Burada əsas məqsəd analoji olaraq regionda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının qurulması, davamlı siyasi dialoqun təşkili və münaqişə risklərinin sıfıra endirilməsidir.
Onun fikrincə, Ermənistanla əldə olunacaq tarixi Vaşinqton razılaşması regionun siyasi və geosiyasi çərçivəsini tamamilə dəyişəcək: Münaqişə dövrünün qapanması; sərhədlərin müəyyənləşməsi və kommunikasiyaların açılması; regional iqtisadi inteqrasiyanın başlanması; qlobal güclərin prosesə dəstəyi ilə yeni təhlükəsizlik platformasının qurulması.
Bu saziş yalnız iki ölkənin deyil, bütövlükdə Avrasiyanın enerji, nəqliyyat və təhlükəsizlik xəritəsini yenidən formatlayacaq bir addım kimi qiymətləndirilir.
Doha Forumunun mesajları: Etimadın bərpası və yeni təhlükəsizliyin əsasları
Hacıyevin Dohadakı çıxışında iki mühüm tezis ön plana çıxır:
1. Sülhü qorumaq üçün güclü təhlükəsizlik arxitekturası lazımdır
Hacıyev vurğulayıb ki, regionda sülhü pozmaq istəyən aktorlar ola bilər, buna görə də, etimadın möhkəmləndirilməsi, geri dönməz hüquqi-siyasi mexanizmlərin qurulması, regional təhlükəsizlik platformasının yaradılması vacibdir. Azərbaycan regional liderlik nümayiş etdirərək bu prosesə məsuliyyətlə yanaşır.
2. Etimad mühitinin yaradılması
Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryanın da Dohada Hacıyevlə birlikdə verdiyi mesaj regionda yeni psixoloji mühitin formalaşdığını göstərir. Qriqoryanın “etimad divarında yeni kərpiclər” ifadəsi tərəflərin sülhü real praktik addımlarla irəlilətməyə çalışdığını təsdiqləyir. Bu, təkcə Ermənistan, Azərbaycan cəmiyyətinə deyil, eyni zamanda beynəlxalq aləmə verilən mesaj idi ki, artıq tərəflər etimad mühitinin yaradılması istiqamətindəki niyyətləri ciddidir. Biz bura hər iki ölkənin vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələrinin qarşılqılı səfərini qeyd etsək, o zaman mənzərə tam aydın olar. Çünki biz qarşıdakı mərhələdə dayanıqlı sülhə xidmət edən qarşılıqlı etimad mühitinin yaranması məqsədi təkcə vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələrinin deyil, digər sahənin əməkdaşlarının, xüsusən də media, mədəniyyət, parlament nümayəndələrinin qarşılıqlı səfərlərinin şahidi ola bilərik. Ona görə də Prezidentin köməkçisi Hikmət Hacıyevlə Armen Qroqoryanın birgə müsahibəsi, eyni zamanda Doha Forumundakı dialoq bölgənin gələcəyi üçün mühüm siyasi siqnaldır.
Hacıyevin sözlərinə görə, Azərbaycan və Ermənistan rəhbərliyi artıq “ixtilafları kənara qoyub sülhə doğru hərəkət etmək” qərarı verib. Bu, qlobal miqyasda davam edən münaqişələr fonunda Cənubi Qafqaz üçün nadir “uğur hekayəsi”dir.
Bakının mesajı aydındır: regional rəqabət deyil, əməkdaşlıq modeli; qlobal güclərin prosesə dəstəyinin vacibliyi; sülhün iqtisadi inteqrasiya ilə möhkəmləndirilməsi. Bu, həm regionun, həm də Avrasiya coğrafiyasının təhlükəsizliyinə töhfə verəcək.
Cənubi Qafqazda yeni siyasi srxitekturanın bünövrəsi
Azərbaycanın formalaşdırdığı yeni reallıq və ardıcıl şəkildə həyata keçirdiyi sülh təşəbbüsləri regionun gələcəyini müəyyənləşdirən əsas faktora çevrilib.
Doha Forumunda səslənən mesajlar üç fundamental nəticəni ortaya qoyur:
- Cənubi Qafqazda münaqişə epoxası başa çatıb.
- Regional sülh və təhlükəsizlik modeli Azərbaycan liderliyi ilə formalaşır.
- Sülh prosesinə qlobal dəstək regionun uzunmüddətli sabitliyini təmin edəcək.
Yeni status-kvo Cənubi Qafqazı əməkdaşlıq və tərəfdaşlığın mərkəzinə çevirən siyasi reallıqlar üzərində qurulur. Bu isə yalnız region ölkələri üçün deyil, Avrasiya və qlobal təhlükəsizlik arxitekturası üçün strateji əhəmiyyət daşıyır.
