Hazırda Rusiya sülh prosesində öz “qırmızı xətlər”ini daha da möhkəmləndirməyə, ABŞ isə “Tramp planı”nı mümkün qədər elastikləşdirərək, münaqişə tərəfləri arasında kompromis axtarmağa çalışır... Məhz “nəhəng güclər”in geopolitik maraqları üzərində qurulan masada müzakirələr beynəlxalq hüquq normaları və ya “böyük ideyalar” çərçivəsində deyil, əksinə, Ukraynanın xəritə üzərində bölüşdürülməsi üzrə aparılır...
Ölkə.az "Yeni Müsavat"a istinadən xəbər verir ki, ABŞ təşəbbüsü ilə yenilənmiş “Tramp sülh planı” ətrafında Ağ Ev, Kreml və rəsmi Kiyev arasında yüksək səviyyəli intensiv siyasi-diplomatik hərəkətlilik müşahidə olunur. Bu planın müzakirəsi üçün Rusiyaya səfər edən Ağ Ev təmsilçiləri Stiv Uitkoff və Cared Kuşnerin məxfi görüşləri, Cenevrədə ABŞ-Ukrayna xətti üzrə əldə olunan razılaşdırmalar və prezident Volodimir Zelenski ilə planlaşdırılmış görüşün son anda ləğvi regionda sülh prosesini daha da mürəkkəbləşdirir və çoxvektorlu edir. Kreml isə artıq rəsmi olmayan kanallar vasitəsilə açıqlayıb ki, Rusiyanın bu prosesdə geriyə addım atmağa hazır olmadığı üç önəmli məsələ var.
Məsələ ondadır ki, “NBC News”un məlumatına görə, rusiyalı yüksək vəzifəli mənbə Kremlin yeni “Tramp planı” üzrə “toxunulmaz” hesab etdiyi üç məsələni sıralayıb. Belə ki, mənbənin iddiasına görə, Donbasın tam ərazisinin Rusiyaya verilməsi, o cümlədən də, hazırda Ukrayna ordusunun nəzarətində olan 20 faizlik hissənin boşaldılması, Ukrayna ordusunun sayının məhdudlaşdırılması və Rusiyanın anneksiya etdiyi Ukrayna ərazilərinin ABŞ və Avropa Birliyi tərəfindən tanınması məsələsində Kreml heç bir halda, güzəştə getmək niyyətində deyil. Rusiyanın bu mövqeyi həm daxili legitimlik, həm də hərbi-strateji baxımdan, Kreml üçün “qırmızı xətt” sayılır. Xüsusilə də Donetsk vilayətinin tam nəzarəti Rusiya üçün həm simvolik, həm də strateji hədəflər baxımından, ciddi əhəmiyyət daşıyır.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Cenevrədə ABŞ və Ukrayna arasında razılaşdırılmış yeni versiyada “Tramp planı”nın mətnindən bir neçə önəmli maddə çıxarılıb. Belə ki, rəsmi Kiyev ABŞ-ı Rusiya tərəfindən ələ keçirilmiş ərazilərin tanınmasından imtinaya, Ukraynanın NATO üzvlüyü ilə bağlı məsələnin sərbəst buraxılmasına, Rusiyaya tətbiq edilən sanksiyaların aradan qaldırılmasının yolverilməzliyinə inandırmağı bacarıb. Bu, həm də ABŞ-ın sülh danışıqları prosesində manevr imkanlarını qorumağa çalışdığını göstərir. Bəzi siyasi-diplomatik mənbələrə görə, ABŞ bu dəyişikliklərlə yeni “Tramp planı”nı Kremllə təmas üçün daha “işlək” formaya salmaq niyyəti güdüb.
Təbii ki, gizli sülh danışıqları prosesinin inkişaf istiqamətləri barədə məlumatların sızması mövcud situasiyanı daha da gərginləşdirir. Hər halda, Kreml nümayəndəsi Yuri Uşakov ilə Ağ Ev təmsilçisi Stiv Uitkoff arasında aparılan dialoqun detallarının Qərb mediasına ötürülməsi Rusiya siyasi dairələrinin ciddi narazılığına səbəb olub. Hətta Rusiya Federasiya Şurasının sədr müavini Konstantin Kosaçev bu sızmaları “danışıqların pozulması üçün məqsədyönlü cəhdlər” adlandırıb. Qərb siyasi ekspertləri isə hesab edirlər ki, bu gizli məlumatların mətbuata ötürülməsində ABŞ xüsusi xidmət orqanlarının birbaşa marağı ola bilər. Və bu, “sülh prosesi” ilə bağlı yaranmış situasiyanın ABŞ-da daxili fikir ayrılıqlarına yol açdığını göstərir.
Digər tərəfdən, Kremldə müzakirələr aparmış ABŞ təmsilçilərinin Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski ilə əvvəlcədən planlaşdırılmış Avropa görüşünü ləğv etməsi də olduqca ciddi suallar doğurur. Belə ki, Stiv Uitkoff və Cared Kuşner prezident Volodimir Zelenski ilə Brüsseldə görüşmək əvəzinə gözlənilmədən Moskvadan birbaşa Vaşinqtona geri dönmək qərarı verib. Bu barədə hələlik rəsmi səbəb açıqlanmasa da, Qərb ekspertləri bir neçə mümkün motivə diqqət çəkirlər. Onların fikrincə, ABŞ-Rusiya xəttində müəyyən irəliləyiş əldə edilmiş ola bilər və Ağ Ev rəsmi Kiyev üçün yeni şərtlər formalaşdırmaq istəyir. Yaxud da prezident Volodimir Zelenski müzakirələrin nəticələrindən əvvəlcədən məlumatlandırılıb və Ukrayna lideri bəzi anlaşma maddələri ilə razılaşmayacağını bildirib. Ona görə də, Ağ Ev sülh danışıqlarında paralel prosesləri minimuma endirməyə çalışır. Və bütün bunlar rəsmi Kiyevin sülh prosesdə rolunun zəifləməsi barədə müəyyən suallar yaradır.
Maraqlıdır ki, Qərb mənbələri müzakirələrdə əsas mübahisələrin məhz Ukrayna xəritəsi üzərində getdiyini iddia edirlər. Bu baxımdan, ABŞ-ın dövlət katibi Marko Rubionun açıqlaması hazırkı danışıqların mahiyyətini ortaya çıxarır. Belə məlum olur ki, tərəflər arasında real fikir ayrılığı məhz Donetsk vilayətinin Ukrayna ordusunun nəzarətində olan 20 faizlik hissəsi və 30-50 kilometrlik təhlükəsizlik zolağı ətrafında yaranıb. Bu isə onu göstərir ki, danışıqlar artıq ümumi siyasi prinsiplər deyil, məhz konkret ərazi koordinatları üzərindən aparılır. Və siyasi ritorikalar tədricən arxa plana keçirilir, texniki xəritə müzakirələri isə əsas mübahisə mövzusuna çevrilir.
Bütün bunlara paralel olaraq, Ağ Evdə liderlər arasında diplomatiya strategiyasına keçidə ehtiyac duyulduğu sezilir. Hətta Pentaqon rəhbəri Pit Hegsetin “Tramp-Putin-Zelenski şam yeməyi” barədə zarafatyana təklifi, belə bir ehtiyacın reallığına dolayısı eyham hesab olunur. Yəni, ehtimal olunur ki, emissarlar arasında müzakirələr real nəticələr vermədiyindən Ağ Evdə daha birbaşa təmasların effektiv ola biləcəyi qənaəti ön plana keçməyə başlayıb. Ona görə də, indi ABŞ rəsmi dairələr Ukrayna savaşının həllini dövlət liderləri səviyyəsində birbaşa dialoqda axtarmağa çalışır. Və bu, Tramp administrasiyasının siyasi-diplomatik üslubuna tamamilə uyğun gəlir.
Ancaq Kremldə Ağ Evin qənaətləri ilə ziddiyyət təşkil edən yanaşma tərzi daha ön planda tutulur. Belə ki, Rusiya təmsilçisi Yuri Uşakovun dediyinə görə, Ukrayna prezidenti ilə birbaşa təmaslar hələlik nəzərdə tutulmur, Tramp-Putin görüşü üçün isə Kremlin konkret şərti mövcuddur. O, bildirib ki, bu iki liderin görüşü, yalnız sülh danışıqları çərçivəsində “ölçülə bilən nəticələr” əldə olunacağı təqdirdə, baş tuta bilər. Və bu açıqlama Kreml üçün liderlər görüşünün sıradan siyasi-diplomatik jest deyil, məhz strateji sövdələşmənin kulminasiya nöqtəsi olduğunu göstərir.
Göründüyü kimi, ABŞ-ın təşəbbüsü ilə başladılmış sülh prosesinin yeni mərhələsi artıq start götürüb. Belə ki, ABŞ-Rusiya xətti yenidən aktivləşib və tərəflər artıq birbaşa danışıqlara qayıdır. Ukraynanın müzakirələrdə rolu nisbətən arxa plana keçirlir, sülh proses məhz böyük güclərin geopolitik maraqları üzərində qurulur. Sülh danışıqları beynəlxalq hüquq normaları və ya “böyük ideyalar” çərçivəsində deyil, əksinə, Ukraynanın xəritə üzərində bölüşdürülməsi üzrə aparılır.
Belə anlaşılır ki, hazırda Rusiya öz “qırmızı xətlər”ini möhkəmləndirməyə, ABŞ isə “Tramp planı”nı mümkün qədər elastikləşdirərək, münaqişə tərəfləri arasında kompromis axtarmağa çalışır. Ona görə də, “Tramp planı” anlaşma ehtimalından hələ çox uzaqdır. Ancaq sülh prosesinin indiki intensivliyi, siyasi-diplomatik tempin kəskin artması və tərəflərin açıq şəkildə konkret ərazi məsələlərini müzakirə etməsi onu göstərir ki, Ukrayna savaşının gələcək taleyi artıq masadadır. Üstəlik, bu masa hazırda Kreml ilə Ağ Ev arasında formalaşsa da, ABŞ kəşfiyyatı məlumatları Qərb mətbuatına sızdırmaqla, yeni “Tramp planı”nın reallaşma ehtimalını ciddi risk altında buraxır.
