ABŞ-ın başlatdığı “sülh prosesi” əslində, Ukrayna savaşının geopolitik xəritəsinin yenidən cızılma cəhdidir, Ağ Ev atdığı addımlar iki önəmli hədəfə - sürətli razılaşmaya və regionun taktiki bölüşdürülməsinə indeksləşib... Böyük ehtimalla növbəti mərhələdə Zelenski hakimiyyətinin ABŞ-ın təzyiqlərinə tab gətirə biləcəyi, yoxsa Ukraynanın daxilində yeni siyasi transformasiyanın qaçılmaz olacağı ilə bağlı taleyüklü məqamlar aydınlaşmağa başlayacaq...
ABŞ Ukraynaya qarşı çoxvektorlu təzyiq kampaniyasını maksimum həddə çatdırıb. Yəni, Ağ Ev rəsmi Kiyevi dalana sıxışdırmağa çalışır və bu, Ukrayna üzrə sülh prosesində yeni geopolitik mərhələ hesab olunur. Belə ki, ABŞ prezidenti Donald Trampın son mesajları Ukrayna savaşı üzrə siyasi-diplomatik prosesin kəskin dönüş mərhələsinə daxil olduğunu göstərir. Ağ Ev sahibi ilk dəfə olaraq, açıq şəkildə bəyan edib ki, ABŞ yalnız “real sülh şansı” yaranarsa, Avropada keçiriləcək növbəti Ukrayna sammitinə qatıla bilər. Və bu, Tramp administrasiyasının strateji yanaşmasının əsasən taktiki xarakter daşıdığını göstərir.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, prezident Donald Trampın mesajı “sülh planı yox, siyasi məcburetmə” məzmunu daşıyır. Belə ki, həmin mesajdan aydın olur ki, ABŞ sülh prosesində yalnız nəticəni təmin etmək üçün iştirak edir. Ağ Ev sahibi Avropa liderlərinin də danışıqlara qatılması ilə barışıb, ancaq prezident Volodimir Zelenskiyə qarşı sərt mövqeyini də qətiyyən gizlətmir. Və o, açıq şəkildə bildirir ki, ABŞ-ın təqdim etdiyi yeni “sülh planı” Ukrayna siyasi dairələrində geniş dəstək qazanıb, ancaq “yalnız prezident Volodimir Zelenski buna qarşı çıxır”.
Belə anlaşılır ki, indiki mərhələdə ABŞ lideri Donald Tramp Rusiya prezidenti Vladimir Putinin müttəfiqi rolunda çıxış edir. Çünki Kreml də müxtəlif bəhanələrlə prezident Volodimir Zelenskinin hakimiyyətdən kənarlaşdırılmasına yönəlik tələblər irəli sürür. Ona görə də, Ağ Ev sahibinin son mesajları faktiki olaraq, prezident Volodimir Zelenskiyə ünvanlanmış siyasi təcrid xəbərdarlığı kimi qəbul olunur. Qərb mətbuatının yazdığına görə, ABŞ lideri Avropa dövlətlərinin başçıları ilə telefon danışığında onları prezident Volodimir Zelenskiyə təzyiq göstərməyə çağırıb. Əsas məqsəd isə yeni “Tramp planı”na hələ də müqavimət göstərən Ukrayna prezidentini Ağ Evin təklif etdiyi sənədi qəbul etməyə məcbur buraxmaqdır.
Ancaq prezident Donald Tramp nə qədər beynəlxalq ictimaiyyəti yanıltmağa çalışsa da, rəsmi Kiyev ABŞ-ın “sülh planı” ilə bağlı Ukraynanın “qırmızı cizgilər”ni artıq müəyyən edib və Donbasdan geri çəkilməyin mümkün olmadığını bildirib. Çünki yeni “Tramp planı”nın ən mübahisəli bəndi məhz Ukrayna ordusunun bütün Donbas ərazisindən çıxarılması ilə bağlıdır. Prezident Volodimir Zelenski isə bu təklifin qəbuledilməz olduğunu açıq bəyan edib. Rəsmi Kiyev anlayır ki, belə geri çəkilmə ölkədaxili siyasi sistemdə çöküşə, ordu daxilində parçalanmaya və siyasi-ictimai legitimliyin tam itirilməsinə səbəb olacaq.
Göründüyü kimi, əslində, yeni “Tramp planı” rəsmi Kiyevin strateji “qırmızı cizgilər”ini hədəf almaqla yanaşı, həm də prezident Volodimir Zelenski üçün siyasi-diplomatik tələ xarakteri daşıyır. Ona görə də, rəsmi Kiyev Tramp administrasiyasının qurduğu oyunun zərbələrini nisbətən yumşaltmaq üçün yeni iqtisadi model irəli sürərək, Donbasda demilitarizasiya olunmuş “azad iqtisadi zona”nın yaradılmasını təklif edir. Həmin azad iqtisadi zonada ABŞ şirkətlərinin fəaliyyətinə şərait yaradılacağı bildirilir. Və rəsmi Kiyevin bu modeli həm Ağ Evin iqtisadi cəhətdən şirnikləndirmək, həm də həmin regionu Rusiyanın nəzarətinə keçmədən “neytral status”da saxlamaq məqsədi daşıyır.
Ancaq rəsmi Kiyevin “azad iqtisadi zona”nın yaradılması ilə bağlı təklifinin reallaşdırma mexanizmləri siyasi cəhətdən olduqca qəlizdir. Çünki Ukraynanın bölgəyə hərbi nəzarəti zəifləyir, regionun statusu qeyri-müəyyənləşir və prezident Volodimir Zelenski ölkədaxili dayaqlarını itirməkdə davam edir. Yəni, bu təklif Ağ Ev sahibi Donald Trampı deyil, daha çox ABŞ-ın iqtisadi çevrələrini “oyuna gətirmə” strategiyası kimi görünür.
Digər tərəfdən, Ukraynanın Avropalı müttəfiqlər artıq bəyan edirlər ki, yeni “Tramp planı”nı müəyyən şərtlər çərçivəsində hərbi və kəşfiyyat dəstəyi ilə müşayiət etməyə hazırdırlar. “Qoca qitə” ölkələri ABŞ ilə açıq şəkildə yeni siyasi qarşıdurmaya getmək istəmirlər. Çünki Ukraynanın uzunmüddətli maliyyələşdirilməsi, silahlandırılması və enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün Avropa dövlətləri “Trampın kursu”na uyğunlaşmaq məcburiyyətindədir. Bu isə öz növbəsində prezident Volodimir Zelenski üçün daha bir əlavə təzyiq vektoru yaradır. ABŞ və Avropanın koordinasiyalı mövqeyi isə rəsmi Kiyevin manevr imkanlarını ciddi şəkildə azaldır.
Bütün bunlara paralel olaraq, Rusiya prezidentinin köməkçisi Yuri Uşakov bildirib ki, Kreml hələ ABŞ və Avropa tərəfindən göndərilən sənədlərin yenidən işlənmiş variantlarını təhlil etməyib. Ancaq o, vurğulayıb ki, Kreml həmin variantlarda Rusiyanın maraqlarına uyğun gəlməyən çox şeyin ola biləcəyinə qətiyyən şübhə etmir. Yəni, Rusiya Donbasın tam nəzarətini tələb edir və Kremlin demilitarizasiya olunmuş bölgədə “azad iqtisadi zona”ya razı olacağı inandırıcı görünmür. Ancaq Tramp administrasiyasının real sülhə yox, sürətli razılaşmaya çalışması müəyyən mənada, Rusiya üçün “oynaq pəncərə” də yarada bilər.
Belə anlaşılır ki, ABŞ-ın əsas məqsədi sülh danışıqları deyil, yeni güc balansının qurulması və Zelenski hakimiyyətinin geopolitik dalana salınmasıdır. Üstəlik, ABŞ-la qarşıdurmadan çəkinən Avropa dövlətləri də rəsmi Kiyevə qarşı bu təzyiq mexanizminə qoşulur. Rəsmi Kiyev isə Donbasın statusu üzrə iqtisadi güzəştlərlə ABŞ-ın Ukraynaya dəstəyini qorumağa çalışır. Və hazırda kənardan prosesi izləyərək, öz hərbi qənimətlərini gözləyən Rusiyanın da hansısa mərhələdə müəyyən kompromislərə məcbur edilə biləcəyi ilə bağlı ehtimallar artmaqdadır.
Göründüyü kimi, bu proses əslində, Ukrayna savaşının geopolitik xəritəsinin yenidən cızılma cəhdidir. Tramp administrasiyasının Ukrayna savaşına yönəlik siyasəti iki önəmli hədəfə - sürətli razılaşmaya və regionun taktiki bölüşdürülməsinə indeksləşib. Növbəti mərhələdə isə Zelenski hakimiyyətinin bu təzyiqə tab gətirə biləcəyi, yoxsa Ukraynanın daxilində yeni siyasi transformasiyanın qaçılmaz olacağı ilə bağlı məqamlar aydınlaşmağa başlayacaq.
